आस्था, तन्त्र र संस्कृतिको संगम: पाटनको अष्टमातृका नाच

---

ललितपुर – परम्परागत तान्त्रिक विधि र धार्मिक आस्थाका साथ मनाइने ललितपुरको पाटनको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको अष्टमातृका नाच (गँः प्याखँ) सम्पन्न भएको छ।

हरेक वर्ष घटस्थापनाको दिनदेखि सुरु भएर ११ दिनसम्म मनाइने यो जात्रा यस वर्ष पनि परम्परागत विधि तथा धार्मिक आस्थाका साथ प्रदर्शन गरिएको अष्टमातृका नाच प्रबन्ध समितिका अध्यक्ष राजेन्द्र शाक्यले जानकारी दिए।

मल्लकालीन राजा श्रीनिवास मल्लको पाला (नेपाल संवत् ७८४) देखि प्रदर्शनमा ल्याइएको यो तान्त्रिक नृत्य करिब ३६२ वर्ष पुरानो मानिन्छ। हरेक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) को दिन ललितपुरको नकबहिल परिसरमा विधिवत् पूजा सम्पन्न गरेर यो नाचको प्रारम्भ गरिन्छ। यस ऐतिहासिक नाचले नेवार सभ्यताको मौलिकता, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक वैभवलाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ।

नाच प्रबन्ध समितिका अध्यक्ष शाक्यका अनुसार नेवार समुदायका शाक्य र बज्राचार्य वंशका कलाकारहरू सहभागी हुने यो नाच मल्लकालीन राजा श्रीनिवास मल्लको शासनकाल (नेपाल संवत् ७८४) देखि देशमा शान्ति, सुरक्षा र समृद्धि कायम गर्ने तथा मानव जीवनका ८ वटा महाभय (जल, अग्नि, सिंह, सर्प, हात्ती, चोर, झ्यालखाना र भूतप्रेत) बाट मुक्ति पाउने जनविश्वासका साथ सुरु गरिएको इतिहास छ।

घटस्थापनाको दिन बाजागाजासहित नागबहाल–पट्को हुँदै मङ्गलबजार पुगेका देवगणहरूलाई तलेजुका पुजारी राजोपाध्याय ब्राह्मणले पूजा गरी मूलचोकमा प्रवेश गराएसँगै यो नाच औपचारिक रूपमा सर्वसाधारणका लागि प्रदर्शन गरिएको थियो।

सुरुका चार दिन नकबहिलबाट सुरु भई पाटन दरबार क्षेत्रको मूलचोकमा प्रदर्शन गरी पुनः नकबहिलमा प्रदर्शन गरेर यो नाच सम्पन्न गरिएको हो। पाँच दिन रातिको समयमा कात्तिक डबलीमा नाच देखाइएको यो नाच फूलपाती र विजयादशमीका दिन दिउँसो मूलचोकमा तथा अन्तिम दिन अर्थात् एकादशीका दिन आज नकबहिल डबलीमा विशेष नृत्य प्रदर्शन गरी यस वर्षको अष्टमातृका नाच समापन भएको छ।

शक्तिको उपासनासँग सम्बन्धित यस नाचमा सहभागी १३ देवगणका लागि देवीदेवताका मुकुण्डो, परम्परागत तान्त्रिक भेषभूषा र विशेष गरगहना पहिर्‍याइ मण्डलाकार बनाएर तान्त्रिक विधिपूर्वक नचाइन्छ। प्रत्येक देवगणको फरक-फरक तान्त्रिक मुद्रा र भावभङ्गी हुने भएकाले यसलाई हेर्न स्थानीयवासी र संस्कृतिप्रेमीहरूको ठूलो भीड लाग्ने गर्दछ।

यस नाचमा सिंघिणी (श्वेत वर्ण), भैरव (नील वर्ण), गणेश (श्वेत वर्ण), कुमार (रक्त वर्ण), ब्रह्मायणी (कुङ्कुम वर्ण), महेश्वरी (श्वेत वर्ण), कौमारी (रक्त वर्ण), वैष्णवी (हरित वर्ण), वाराही (रक्त वर्ण), इन्द्रायणी (कुङ्कुम वर्ण), चामुण्डा (रक्त वर्ण), महालक्ष्मी (रक्त वर्ण) र व्याघ्रिणी (पीत वर्ण) का १३ देवगणहरू सहभागी हुन्छन्। युवा वाद्यवादक शैलेन्द्र शाक्य विगत २६ वर्षदेखि अष्टमातृका नाचमा कौमारी र भैरव बनेर, आयर्म बज्राचार्यले सिंघिणी र सुप्रिन्स शाक्यले समेत विगत दस वर्षदेखि व्याघ्रिणीको भूमिकामा नाच्दै आएका छन्।

आहारविहार शुद्धि गरी घटस्थापनाको अघिल्लो रात तन्त्र साधना गरिसकेपछि बिहान न्याखाचुकको नित्यनाथ मन्दिरप्राङ्गणमा देवगण कलेवर पोसाक, गरगहनासहित तर मुकुण्डो नलगाई त्यहाँबाट क्रमबद्ध भएर नागबहाल हुँदै नकबहिल पुग्ने गर्छन्। त्यसै दिन बेलुकादेखि यो नाच सुरु हुने गर्दछ।