ढिलो उम्रिने बुद्धि बङ्गाराले किन दिन्छ दुःख?

---

केही महिनाको हुँदादेखि नै बालबालिकाको दाँत उम्रिन सुरु हुन्छ। किशोरावस्थामा पुग्दासम्म उनीहरूको लगभग सबै स्थायी दाँत आइसक्छन्।

यद्यपि, मुखको सबैभन्दा पछिल्लो भागमा रहेका केही दाँतहरू (बङ्गारा) सबैभन्दा अन्त्यमा उम्रिन्छन्। सामान्यतया व्यक्ति वयस्क हुने उमेरमा पुग्दै गर्दा यस्तो हुन्छ। नेपालमा यी दाँतलाई ‘बुद्धि बङ्गारा’ भनिन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा मानिसको बुझाइ र निर्णय लिने क्षमता पनि विकसित हुन्छ भन्ने धारणा रहेको छ। ‘बुद्धि’को अर्थ सुझबुझ वा विवेक हो।

यसै कारणले गर्दा अङ्ग्रेजीमा यसलाई ‘विज्डम टुथ’ भनिन्छ। चिकित्सा भाषामा यसलाई ‘थर्ड मोलर’ अर्थात् तेस्रो बङ्गारा भनिन्छ। दाँतको लहरमा यो तेस्रो बङ्गारा हुने भएकाले यसलाई यस्तो नाम दिइएको हो।

यद्यपि, हरेक व्यक्तिको बुद्धि बङ्गारा आउँदैन। केही मानिसमा यी दाँत भए पनि कुनै समस्या पैदा हुँदैन भने केहीका लागि यी दुखाइ र कष्टको कारण बन्न सक्छन्।

तर, बुद्धि बङ्गारा यति ढिलो किन आउँछ? दाँत आउने बेलामा किन दुख्छ? यो कुन उमेरसम्म आउन सक्छ र यदि दुखाइ भएमा दाँत उखेल्नु नै एकमात्र समाधान हो त?

• बुद्धि बङ्गारा आउने सही उमेर

एक वयस्क मानिसको सामान्यतया ३२ वटा दाँत हुन्छन्। यसमा मुखको माथिल्लो र तल्लो बङ्गाराको दुवैतर्फ, सबैभन्दा पछाडि हरेक कुनामा एक-एक गरी कुल चारवटा बुद्धि बङ्गारा हुन सक्छन्।

यद्यपि, सबै व्यक्तिमा चारवटै बुद्धि बङ्गारा हुँदैनन्। कसैको एक, दुई वा तीनवटा बुद्धि बङ्गारा हुन सक्छन् भने कसैको एउटा पनि नहुन सक्छ।

‘अमेरिकन डेन्टल एसोसिएसन’का अनुसार, सामान्यतया १७ देखि २१ वर्षको उमेरभित्र बुद्धि बङ्गारा आउन सुरु हुन्छ। बेलायतको ‘नेसनल हेल्थ सर्भिस’ (एनएचएस) ले यी दाँत सामान्यतया किशोरावस्थाको अन्तिम वर्षदेखि लिएर २५ वर्षको उमेरभित्र आउने बताएको छ।

यद्यपि, एक निश्चित उमेर पार गरिसकेपछि बुद्धि बङ्गारा आउँदैन भन्ने होइन। केही मानिसमा पछिल्लो उमेरमा पनि बुद्धि बङ्गारा आउन सक्छ। यदि गिजामा सही ठाउँमा बुद्धि बङ्गारा आएमा यसले मुखको पछिल्लो भागलाई सहारा दिन र बङ्गाराको हड्डीलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्न सक्छ।

यद्यपि, सामान्यतया हेर्ने हो भने वर्तमान समयमा बुद्धि बङ्गाराको खासै आवश्यकता छैन। बरु, धेरैजसो चिकित्सा विशेषज्ञहरू यसलाई एक निष्क्रिय अङ्ग मान्छन्। विगतमा यसको एक विशेष भूमिका थियो तर अहिले त्यसको महत्त्व बाँकी छैन।

अमेरिकाको ‘क्लिवल्यान्ड क्लिनिक’का अनुसार, हाम्रा पुर्खाहरूको सुरुवाती भोजनमा ठुलो मात्रामा काँचो वनस्पति, सुक्खा फलफूल र कडा तथा रेसादार मासु समावेश हुन्थ्यो। यस्तो भोजनलाई चपाएर पचाउन योग्य बनाउन बुद्धि बङ्गाराले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्थ्यो।

आजको युगमा खाना तयार गर्ने आधुनिक तरिका र खानका लागि प्रयोग हुने उपकरणहरूले बुद्धि बङ्गाराको आवश्यकतालाई धेरै हदसम्म समाप्त गरिदिएका छन्। खानपानको बानीमा आएको यस परिवर्तनसँग तालमेल मिलाउँदै हाम्रो शरीरमा पनि केही सामान्य परिवर्तनहरू भएका छन्। उदाहरणका लागि, हाम्रा बङ्गारा पहिलेको तुलनामा साना भएका छन्।

यसै कारणले धेरै मानिसको मुखमा बुद्धि बङ्गारा आउनका लागि पर्याप्त ठाउँ हुँदैन। सामान्यतया मानिसका चारवटा बुद्धि बङ्गारा हुन्छन् तर सधैँ चारवटै आउनुपर्छ भन्ने जरुरी छैन। हरेक दश जनामध्ये करिब आठ जनाको कम्तीमा एउटा बुद्धि बङ्गारा आउँदैन। यद्यपि, एउटा पनि बुद्धि बङ्गारा नआउनु वा चारवटै आउनु दुवै सामान्य अवस्था हुन्।

• बुद्धि बङ्गारा आउँदा किन दुख्छ?

यदि बुद्धि बङ्गारा अन्य दाँतजस्तै सामान्य रूपमा र पर्याप्त ठाउँ लिएर आएमा सामान्यतया कुनै समस्या हुँदैन। यद्यपि, यो दाँत आउने क्रममा हल्का कष्ट वा असजिलो महसुस हुन सक्छ।

बुद्धि बङ्गाराले मुख्य रूपमा ठाउँको कमीका कारण समस्याहरू पैदा गर्छ। यो दाँत गिजाको सबैभन्दा अन्तिम भागमा आउँछ। यदि त्यहाँ दाँत आउनका लागि पर्याप्त ठाउँ नभएमा यो सँगैको दाँततर्फ ढल्कन सक्छ वा आंशिक अथवा पूर्ण रूपमा गिजा वा बङ्गाराको हड्डीमा फसेर रहन सक्छ। यस्तो दाँतलाई ‘इम्प्याक्टेड विज्डम टुथ’ अर्थात् फसेको बुद्धि बङ्गारा भनिन्छ।

यदि आंशिक रूपमा आएको दाँतमाथि गिजाको केही भाग बाँकी रहेमा त्यहाँ खानाका कण र ब्याक्टेरिया जम्मा हुन सक्छन्। यसले दाँतको वरपर रहेको गिजामा सुन्निने समस्या वा सङ्क्रमण हुन सक्छ, जसलाई ‘पेरिकोरोनाइटिस’ भनिन्छ। यसले दाँतमा कीरासमेत लाग्न सक्छ।

आंशिक रूपमा आएको दाँतको वरपर सफा गर्न गाह्रो हुने भएकाले केही अवस्थामा बुद्धि बङ्गाराको वरपर तरल पदार्थ जम्मा भएर ‘सिस्ट’ (गाँठो) वा ‘एब्सेस’ (पिप जम्मा हुने समस्या) को कारण बन्न सक्छ।

अमेरिकाको मेडिकल तथा रिसर्च इन्स्टिच्युट ‘मेयो क्लिनिक’का अनुसार, फसेको दाँतले सँगैका दाँतहरूलाई पनि नोक्सान पुर्‍याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दुखाइका साथै गिजा सुन्निन सक्छ र मुख खोल्न वा चपाउन समस्या हुन सक्छ। यद्यपि, यदि बुद्धि बङ्गारा सही तरिकाले आएमा यसले खाना चपाउन मद्दत गर्छ।

मानिसको हरेक बङ्गारामा सामान्यतया तीनवटा दाह्रा वा पछाडिका चपाउने दाँत हुन्छन्। अगाडिबाट पछाडितर्फ यी पहिलो मोलर, त्यसपछि दोस्रो मोलर र त्यसपछि तेस्रो मोलर हुन्छन्। सबैभन्दा अन्त्यमा रहेको तेस्रो मोलर नै ‘विज्डम टुथ’ वा बुद्धि बङ्गारा हो।

कतिपय अवस्थामा दाँत बाहिरबाट नदेखिए तापनि एक्स-रेमार्फत यसको अवस्था पत्ता लगाउन सकिन्छ। ढाकाका दन्त चिकित्सक डा. ए.के.एम. हसनुज्जमानका अनुसार, ‘यदि दाँतको अवस्था सही छ र त्यसलाई आउनका लागि पर्याप्त ठाउँ छ भने बुद्धि बङ्गारा एकदेखि दुई वर्षभित्र सामान्य रूपमा आउन सक्छ। यस अवधिमा हरेक केही महिनामा दुखाइ हुन सक्छ।’

उहाँका अनुसार, बुद्धि बङ्गारा आउने क्रममा बिरामीहरूको सबैभन्दा ठुलो गुनासो दुखाइ र सुन्निने समस्या हुन्छ। जबकि, धेरै मानिसलाई मुख पूर्ण रूपमा खोल्नसमेत समस्या हुन्छ।

यदि गिजाको सङ्क्रमणको लामो समयसम्म उपचार नगरिएमा यो मुख र घाँटीका विभिन्न भागसम्म फैलिएर गम्भीर सङ्क्रमणको कारण बन्न सक्छ। उहाँले भन्नुभयो, ‘त्यस समयमा सास फेर्न वा खाना खान समस्या हुन्छ र यदि अवस्था गम्भीर भएमा बिरामीलाई अस्पताल भर्ना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। धेरैजसो अवस्थामा अन्त्यमा शल्यक्रियासम्म गर्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ।’

• के बुद्धि बङ्गारा उखेल्नु जरुरी छ?

डाक्टरहरूका अनुसार, बुद्धि बङ्गारा दुख्नेबित्तिकै त्यसलाई उखेल्नैपर्छ भन्ने हुँदैन। एनएचएसका अनुसार, यदि बुद्धि बङ्गाराले कुनै समस्या पैदा गरिरहेको छैन भने सामान्यतया यसलाई उखेलिँदैन। यसको साटो

दाँतको नियमित जाँचमार्फत यसको अवस्थामा नजर राखिन्छ।

यद्यपि, बारम्बार गिजामा सङ्क्रमण, तीव्र दुखाइ वा दाँत बिग्रिएको अवस्थामा यसलाई उखेल्न सकिन्छ। सिस्ट वा खटिरा (एब्सेस) जस्ता जटिलताहरू देखिएमा डाक्टरले यसलाई उखेल्ने सल्लाह दिन सक्छन्।

सामान्यतया दाँत उखेल्नुअघि गिजामा ‘लोकल एनेस्थेटिक’ (लठ्याउने सुई) लगाइन्छ। यसले सम्बन्धित भाग सुन्न हुन्छ र दाँत उखेल्दा दुखाइ महसुस हुँदैन। बिरामीलाई कष्ट नहोस् भन्नका लागि ‘सेडेसन’ (निद्रा लाग्ने औषधि) पनि दिन सकिन्छ। यदि दाँत उखेल्ने प्रक्रिया जटिल छ वा बिरामी धेरै आत्तिएको छ भने ‘जनरल एनेस्थेसिया’ (पूर्ण रूपमा बेहोस गर्ने) दिइन्छ। यसपछि बिरामी सुतिरहेको अवस्थामा हुन्छ।

बुद्धि बङ्गारा उखेल्ने आधारभूत चरणहरू यस्ता छन्:

• यदि दाँत गिजामुनि लुकेको छ भने डाक्टरले पहिले गिजामा सानो चिरा लगाउँछन्।
• यसपछि आवश्यकताअनुसार दाँतको वरपरको ठाउँलाई खोलिन्छ।
• त्यसपछि दाँतलाई एकै टुक्रामा निकालिन्छ, यद्यपि आवश्यकता परेमा यसलाई दुई वा तीन भागमा टुक्र्याएर पनि निकाल्न सकिन्छ।
• अन्त्यमा गिजामा यस्ता टाँका लगाइन्छ, जुन पछि आफैँ पग्लिएर जान्छन्।

बुद्धि बङ्गारा उखेलेपछि निको हुन कति समय लाग्छ?

बुद्धि बङ्गारा उखेलेपछि सामान्यतया भोलिपल्टदेखि नै दैनिक सामान्य गतिविधिमा फर्किन सकिन्छ। यद्यपि, यदि दाँत उखेल्ने प्रक्रिया जटिल भएमा वा ‘जनरल एनेस्थेसिया’ दिइएको अवस्थामा एकदेखि तीन दिनसम्म आराम गर्ने सल्लाह दिइन्छ।

सामान्यतया दाँत उखेलेपछि दुई हप्तासम्म केही समस्याहरू रहिरहन सक्छन्, जस्तै- हल्का दुखाइ र सुन्निने। यद्यपि, यी समस्याहरू एक वा दुई दिनपछि कम हुन थाल्छन्। यसैगरी गालामा चोट वा काला दागहरू बस्न सक्छन्। बङ्गारामा दुखाइ र कडापन महसुस हुन सक्छ। खाना चपाउन र निल्न समस्या हुन सक्छ।

यदि दाँत उखेलेपछि टाँका लगाइएको छ भने सामान्यतया ती आफैँ पग्लिएर जान्छन्। दाँत उखेलेपछि घाउ भएको ठाउँमा रगतको ढिका (ब्लड क्लट) बन्छ, जसले घाउ निको पार्न मद्दत गर्छ।

दाँत उखेलेपछिका सुरुवाती केही दिनमा चाँडो र प्रभावकारी रूपमा निको हुनका लागि डाक्टरहरू निम्न सावधानी अपनाउने सल्लाह दिन्छन्:

• दुखाइ कम गर्न डाक्टरको सल्लाहमा ‘पारासिटामोल’ वा ‘आइबुप्रोफेन’ खान सकिन्छ।
• सामान्य रूपमा चपाउन सहज नहुँदासम्म नरम वा झोलिलो खानेकुरा खानु राम्रो हुन्छ।
• माउथवास वा मनतातो नुनपानीले बिस्तारै कुल्ला गरेर घाउलाई सफा राख्नुपर्छ।

डाक्टरहरूका अनुसार, बाँकी दाँतहरूको सावधानीपूर्वक सफाइ गर्नुपर्छ। तर टाँका वा बनेको ‘ब्लड क्लट’ प्रभावित नहोस् भन्नका लागि घाउ भएको ठाउँलाई भने जोगाउनुपर्छ। रगत बगेको अवस्थामा सफा कपडा वा कपासले कम्तीमा १० मिनेटसम्म उक्त ठाउँलाई थिचेर राख्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ, डाक्टरहरू ‘जनरल एनेस्थेसिया’ दिएको ४८ घण्टासम्म र ‘सेडेटिभ’ (लठ्याउने) सुई दिएको २४ घण्टासम्म गाडी नचलाउन सल्लाह दिन्छन्। घाउमा फस्न सक्ने कडा, कुरकुरे वा अन्य खाद्य पदार्थहरू जस्तै- बदाम (नट्स) वा गेडागुडी/बिउहरूबाट बच्नुपर्छ। यसले सङ्क्रमणको जोखिम बढाउन सक्ने भएकाले डाक्टरहरू धूम्रपान नगर्ने सल्लाह दिन्छन्।

यद्यपि, बुद्धि बङ्गारा उखेल्नु कठिन प्रक्रिया होइन। तर यसमा केही जटिलताहरू भने हुन सक्छन्:

• ड्राई सकेट: दाँत उखेलेपछि बनेको खाली भागमा सामान्यतया रगतको ढिका बन्छ। यदि यो राम्रोसँग बनेन वा घाउ निको हुनुअघि नै आफ्नो ठाउँबाट हट्यो भने तीव्र दुखाइ हुन सक्छ। यसलाई ‘ड्राई सकेट’ भनिन्छ।
• सङ्क्रमण: घाउ भएको ठाउँमा सङ्क्रमण हुन सक्छ, जसको उपचारका लागि ‘एन्टिबायोटिक्स’ आवश्यक पर्न सक्छ।
• नसामा नोक्सान: यदि दाँतको नजिक रहेका नसाहरू प्रभावित भएमा जिब्रो, ओठ वा चिउँडो सुन्न हुन सक्छ वा यसमा झन्झनाहट महसुस हुन सक्छ। सामान्यतया यो अवस्था समयसँगै निको भएर जान्छ तर कहिलेकाहीँ महिनौँ वा हप्तौँसम्म पनि रहिरहन सक्छ।